Eerste brouwsel, ervaring en lessen geleerd

There are 40 replies in this Thread. The last Post () by Serge.

Registreer je of meld je aan

Je moet aangemeld zijn om deel te nemen aan het forum

  • Afgelopen week mijn eerste brouwsel gemaakt. Meteen al veel dingen ondervonden en geleerd voor een volgende keer.


    Om te beginnen heb ik een startset voor graanbrouwen aangeschaft, met name de Startset graanbrouwen PRO ELECTRA van Homebrewshop/Braumarkt, samen met een aantal moutpakketten om het brouwen en brouwproces onder de knie te krijgen.


    Ik ben begonnen met het Duvels Nat moutpakket van Arsegan. Voor de eerste keren leek een kant-en-klaar pakket mij handig, omdat het dan toch al zeker goed zit wat de ingrediënten betreft.

    Dit pakket komt met een gebruiksaanwijzing die je stap per stap kan volgen. Gedurende het brouwen waren niet alle stappen duidelijk voor mij, ik had uit cursus en lectuur anders geleerd. Ondertussen ben ik er ook achter gekomen dat die bijgeleverde gebruiksaanwijzing niet van een hoge kwaliteit is. Wat ik jammer vind voor een pakket dat zich als gebruiksvriendelijk aanprijst, met name naar de beginnende brouwer toe die vaak verwarrende informatie en tegenstrijdige instructies krijgt. Gelukkig zijn er gebruikersfora en lectuur die (achteraf) duidelijkheid verschaffen. Een volgende brouwsel zal ik minder strikt de stappen uit de gebruiksaanwijzing volgen. Het belangrijkste is het brouwschema, en dat is wel duidelijk genoeg.

    Mijn eerste ervaring was dat brouwen echt wel wat tijd in beslag neemt. Ik ben er een hele avond en een stukje van de nacht mee bezig geweest. Zo laat zelfs dat ik het schoonmaken van de brouwketel en filterkuip heb laten staan tot de volgende dag. Ik weet het, het is zondigen tegen de reinigingsregels, maar een beetje nachtrust is ook nodig.

    Dat brengt mij bij de eerste geleerde les: Begin op tijd!

    En met een goede voorbereiding en planning, kunnen de verschillende stappen wat sneller uitgevoerd worden of beter op elkaar worden afgestemd, dat het de volgende keer sneller gedaan zal zijn.



    De zaken die ik geleerd heb:

    • Begin op tijd
    • Een giststarter is niet nodig als je met korrelgist werkt, dat scheelt toch ook al een dag
    • Het schroten en het gebruik van de schrootmolen kan beter.
      Ik heb zo'n eenvoudige gietijzeren schrootmolen met schijven. Het afstellen is een beetje zoeken, daar moet ik nog een goede maat en manier van afstellen voor vinden.
      De molen zelf kon ik niet echt goed op de tafel vastzetten. Een extra plankje zou kunnen helpen de volgende keer.
      Het opvangen van de geschrote mout was ook niet vanzelfsprekend. Er past niet meteen een bak onder de molen waardoor ik wat heb moeten improviseren met een bak er schuin onder te zetten en regelmatig in een lege zak over te kiepen. Dit gaf wat extra werk, kostte wat extra tijd en gaf vooral veel stof
    • De thermometer: deze kon ik niet vast maken aan de brouwketel, wat ik onhandig werken vond. Met een lijmklem ofzo denk ik dat de volgende keer op te lossen.
      Een 2e thermometer om bijvoorbeeld het opwarmende spoelwater in de gaten te houden, zou ook handig zijn. Trouwens, een goede thermometer in de keuken is nooit verloren.
    • Ik heb geen maataanduidingen in mijn brouwketel, filterkuip en vergistingsvat. En ik had dus op een gegeven moment totaal geen idee met welke hoeveelheden ik aan het werken was.
      Hiervoor voorzie ik tegen de volgende keer met een meetlat liter per liter de inhoud op te meten en dit in een handige tabel bij de hand te hebben, zodat ik maar de afstand tussen de oppervlakte en de bovenrand dien op te meten en meteen in de tabel de inhoud kan aflezen.
    • Ik had ook (nog) geen mostschep, deze zat niet bij in de startset. Lijkt mij anders vrij essentieel, en is een kleinde tekortkoming van de verder wel vrij complete startset.
      Ik heb mij kunnen behelpen met een maatbeker. Maar dit was niet echt handig werken omwille van de greep die kort tegen de maatbeker zit en de schenktuit die ervoor zorgde dat de bovenste laag van het filterbed werd omgespoeld met mogelijks zuurstof in het wort tot gevolg.
    • Ik heb waarschijnlijk niet genoeg van het eerste gespoelde wort, ongeveer 2 liter, terug in de filterkuip gegoten om echt heldere gefilterde wort te hebben. De volgende keer ga ik daar meer aandacht aan moeten besteden.
    • Doordat ik niet wist hoeveel wort er uiteindelijk na het filteren en spoelen overbleef, was het een beetje gokken. Waarschijnlijk heb ik te weinig spoelwater gebruikt, 4 liter, of had ik verder moeten aanvullen met gewoon water om de gewenste hoeveelheid wort voor het koken te verkrijgen. De tabel met maataanduidingen zal de volgende keer zeker van pas komen.
    • Ik heb een paar keer de zuurtegraad gemeten met pH strips en weet nu ongeveer hoeveel melkzuur ik moet toevoegen. Ik heb er 2 eetlepels aan toegevoegd. Volgende keer nog een keer extra meten om misschien nog een eetlepel melkzuur extra te moeten toevoegen.
    • Het terug aan de kook brengen van het gefilterde wort duurde bijna een uur, wat ik toch wel vrij lang vond. Ik durfde de ketel niet volledig open zetten uit schrik voor aanbranden van het wort.
    • Bij het koken is er volgens mij ook nog veel vocht verloren gegaan. Maar dat weet ik pas zeker als ik de volgende keer de inhoud voor en na het koken kan meten.
    • Voor het afkoelen heb ik het wort even laten rusten om de eiwitten en andere afvalstoffen te laten samenklitten en neerslaan. Bij mij bleven de vlokken ronddwarrelen. Het kwam niet in mij op om te whirlpoolen, hoewel ik er voldoende over had gelezen. De volgende keer zal ik het niet meer vergeten.
    • Bij het koelen met de platenkoeler had ik niet gedacht aan de afvoer van het water naar de spoelbak, en heb ik deze op de rand moeten leggen. Een extra slang wordt voorzien tegen de volgende keer.
    • Bij het toevoegen van de gist in het vergistingsvat heb ik totaal niet verlucht, want ja, bier en lucht zijn de 2 grootste vijanden. Natuurlijk is dit hét moment dat je wel veel zuurstof in je bier moet krijgen voor de gisting. Dit zal ik dan ook geen 2e keer meer vergeten.
    • Ik hoop nu maar dat er voldoende lucht aanwezig was in het vergistingsvat om goed te kunnen gisten. Er zat per slot van rekening véél minder in dan voorzien, ik schat zo'n liter of 15. De vergisting was de volgende ochtend (een paar uurtjes later dus) al wel vlotjes op gang gekomen
    • Het begin SG was 1084, wat een pak hoger licht dan het voorziene 1064. Het feit dat er veel minder vloeistof is overgebleven, zal hiervoor de verklaring zijn. Nu maar hopen dat het bier goed doorgist tot een normaal eind SG. Het zal dan een pak sterker zijn dan voorzien. Anders zal ik op een of andere manier de vergisting een duw in de rug moeten geven, maar dat zie ik dan wel als het zover is.


    Voila, al bij al een zeer leerrijke eerste ervaring, die nog lang niet is afgelopen. Het is nu wachten hoe de vergisting verder verloopt voor er kan gelagerd en uiteindelijk gebotteld kan worden. Geduldig wachten nu...

  • Ik ben blij dat je eerste brouwdag toch is geslaagd desondanks een paar probleempjes. Ik denk dat vele ervaren rotten onder ons deze fouten wel herkennen en zelf ook hebben meegemaakt. Al doende leer je ;)


    Wat dat maischen/filteren betreft wil ik je de volgende raad geven : gebruik niet langer die plastic emmer (je kan hem houden voor het bottelen ofzo) maar investeer ofwel in een aparte maischketel die je kan verwarmen ofwel in een koelbox waar je in kan eenstaps maischen. Ik ben zelf met het tweede begonnen en daar heb ik heel goed bier mee gemaakt. De filterhex uit je brouwpakket kan je trouwens hiervoor gebruiken.


    Wat ik je voor een volgend brouwsel zou aanraden is het volgende : koop/download/maak een goede brouwsoftware of rekenblad. Er staan er een paar op het forum in de bibliotheek (Brouwplanner en BierGoeroe) en de makers zijn hier actief (BierGoeroe is van mezelf). Je hebt enkel een werkende versie van excel nodig hiervoor. Anders heb je ook nog Brouwhulp, Nederlandstalig en gratis, al ben ik daar zo geen fan van (wat niet wil zeggen dat het geen goede software is). Je hebt ook http://beersmith.com/ , een betalende software (kost eenmalig 30 euro geloof ik), en deze wordt heel veel gebruikt en je gaat er ook veel recepten en support voor vinden. Je hebt ook een paar apps op het internet zoals https://www.brewersfriend.com/ en recentelijk ook https://brewfather.net/ dewelke een bescheiden maandelijkse bijdrage vragen maar je recepten staan wel online.


    Eenmaal je een software hebt gevonden naar je goesting, dan zorg je dat je je installatie goed hebt geijkt. Hoeveel water verkook je in een uur, hoeveel blijft er achter in de maischketel, wat zijn de volumes van je ketels, ... en voer je deze in de software in. Eenmaal dit gedaan kan je nagenoeg elk recept dat je on/offline kan vinden invoeren in jouw brouwsoftware en aanpassen naar jouw installatie.


    En als je vragen hebt, natuurlijk geen schrik hebben om ze hier te stellen. We zijn er om je te helpen :ok:

  • Kijk eens rond bij medebrouwers.

    Vele goedkope en eenvoudige oplossingen voor je ondervonden problemen.

    Om Bv iets vast te zetten, zoals je thermometer gebruik je in het begin een stukje elektriciteit draad. Makkelijk te vormen.

    In aanloop naar het koken kan je het gas gerust vol open zetten. Zolang het kookpunt niet is bereikt is er geen probleem. Wel langzaam roeren tijdens verwarmen.

  • De dag ervoor schroten spaart ook tijd. Schrootsel van wel in een afgesloten emmer houden. Met een beetje beleid spaar je wel tijd. Bvb je warm koelwater opvangen in een tuinkuip, om achteraf je ketels etc te kuisen.

    En een refractometer van eBay, zo makkelijk, kan je het SG tijdens maischen volgen en evt corrigeren.

  • Het terug aan de kook brengen van het gefilterde wort duurde bijna een uur, wat ik toch wel vrij lang vond. Ik durfde de ketel niet volledig open zetten uit schrik voor aanbranden van het wort.

    Maak een opstelling zodat je rechtstreeks in je electrische ketel kan filteren. Zodoende kan enorm veel tijd besparen en het wort zal opwarmen en niet afkoelen tijdens de filtering

    Bij het toevoegen van de gist in het vergistingsvat heb ik totaal niet verlucht, want ja, bier en lucht zijn de 2 grootste vijanden. Natuurlijk is dit hét moment dat je wel veel zuurstof in je bier moet krijgen voor de gisting. Dit zal ik dan ook geen 2e keer meer vergeten.

    Bij korrelgist heeft het geen zin om te beluchten. Korreltjes hebben dit niet nodig.

  • De dag ervoor schroten spaart ook tijd. Schrootsel van wel in een afgesloten emmer houden.

    Ik heb een goede walsenmolen van Crankandstein en die gaat als een speer door de mout heen. Ik zet het water op in de brouwketel en dan ga ik aan het schroten. Dat is in minder als 5 minuten gepiept. Maar met die schijvenmolens kan het al wel wat langer duren. Misschien een punt ter verbetering?

  • Schroten doe ik ook de dag zelf. Heb een walsenmolen die ik aandrijf met een accuboormachine. Ondertussen warmt mijn water op.

    De avond voordien weeg ik mijn mout en hop af en voeg ik de nodige zouten bij mijn demiwater.

  • Een update, voor mezelf en voor wie het moest interesseren.

    De vergisting is op kamertemperatuur (20-21°C) vrij snel op gang gekomen, met de volgende dag al veel beweging in het waterslot. Dit is zo een paar dagen door blijven gaan. Na een dag of 5-6 was de activiteit al afgenomen tot een paar bubbels per minuut. Na 8 dagen nog af en toe een blubje, en vond ik dat de activiteit genoeg was afgenomen om te kunnen overhevelen naar het lagervat.

    Dat was meteen de gelegenheid om het een en ander op te meten. In het gistvat bleek 13l te zitten (i.p.v. de bedoelde 20l). SG: 1016, behoorlijk goed gegist, en niet ver van het beoogde eind SG van 1013. Proeven gaf een zeer zoet bier (niet ver genoeg uitgegist of onvergistbare suikers?), sterke banaan geur en smaak, licht zurig en sterk alcoholisch. De kleur was donkerblond en troebel.

    Toch overgeheveld naar een mandfles (15l). Deze geraakte niet helemaal gevuld natuurlijk, er is zo'n 1,5 l aan gistkoek en troebel bier achtergebleven in het gistvat. Dus aangelengd met 3,5l kraanwater om de mandfles te vullen. Het SG zou hierdoor moeten gedaald tot 1012 (als ik het goed berekend heb). De mandfles met waterslot terug weggezet op kamertemperatuur.

    De volgende dag 's avonds zag ik dat er schuim door het waterslot was gekomen. De boel wat opgekuist en de mandfles verplaatst naar de bergruimte waar ook een verwarmingsketel staat, en het bijgevolg iets warmer is dan in huis. Dit heeft de activiteit helemaal doen opflakkeren met veel gebubbel in het waterslot en de volgende dag alweer schuim door het waterslot. Dit heb ik vervangen door een proper exemplaar.

    De dag daarop kwam er nog steeds zowat elke seconde een bubbel door het waterslot. Schuim heb ik wel niet meer gehad.

    Nu, nog eens 5 dagen later, heb ik nog ongeveer om de 15s een bubbel in het waterslot, en denk ik dat de vergisting echt wel op zijn laatste benen aan het lopen is. Tijd om de mandfles te verhuizen naar een iets koelere kelder om daar nog 2 à 3 weken te lageren.

    Nu heb ik de fles uit zijn mand gehaald en gezien dat er een redelijke laag gist tegen de bodem ligt. Dit stelt mij voor het dilemma om ofwel de mandfles met gist en al naar de kelder te verhuizen, ofwel het jongbier tijdelijk over te hevelen naar een ander vat, de mandfles te ontdoen van al het gist, en het jongbier terug naar de mandfles over te hevelen voor de lagering.

    De eerste optie geeft het risico dat de dode gistcellen vervelende smaken zouden kunnen afgeven. De 2 optie geeft dan weer een verhoogd risico dat er zuurstof en oxidatie in het bier komt.

  • Om met het laatste te beginnen, ik zou niet meer overhevelen, gewoon als je later eens gaat bottelen zorgen dat de gist die nu op de bodem light daar ook blijft. Je bier is helder aan het worden, helemaal goed. Over die dode gistcellen niet teveel zorgen maken, tenzij je het maanden laat staan. Twee weekjes doet niets.


    Dat de mandfles meer bubbelt dan je eerste vat (plastic?) klinkt bekend, het sluit beter af. Je gad ook niet bij hoeven vullen met water, na het hevelen is er meestal wel genoeg activiteit om de zuurstof uit je lagerfles te verdrijven.


    De bananen geur komt doordat je ongecontroleerd vergist, in het vat is het een stuk warmer geweest dan 21 graden. Als je een koelere plaats in huis hebt kun je daar het beste de hoofdgisting doen, of nog beter een gistkast maken van een oude koelkast, die regelt dan perfect de juiste temperatuur.


    Goed op weg dus.

  • Zolang je waterslot bubbelt, zou ik het niet verhuizen naar de kelder, want je gaat de temperatuur verlagen en je vergisting dreigt stil te vallen. Als je dan bottelt en de temperatuur terug stijgt, riskeer je gushers door te veel suiker.

    Wanneer de vergisting helemaal gedaan is (je sg is een 3-tal dagen hetzelfde gebleven), kan je gaan lageren.

  • Hallo Ronald, bedankt dat je je vorderingen hier met ons deelt. Ik zie dat je ook al een aantal goede tips hebt gekregen wat de vergisting betreft.

    Ik zou ook niet meer overhevelen maar mocht het kunnen dat lagervat een aantal dagen goed koud zetten (koelkast?) om zoveel mogelijk van de zwevende gist te laten uitzakken. Daarna zou ik het gewoon bottelen. Er zijn misschien een paar dingen wat misgegaan of niet helemaal zoals het was gepland, maar aan de andere kant heb je ook een niet geïnfecteerd eerste bier. Mijn allereerste volmout bier smaakte naar aftershave en was echt niet te drinken, ook niet na 6 maand.

    De bananengeur is ofwel het gevolg van te warm vergisten (zeker in de eerste 24-48 uur) ofwel van de gebruikte gistsoort (brewferm top heeft daar veel last van en weizengisten ook). Mijn ervaring is het dat dat mettertijd wel een stuk minder wordt. Het licht zurig geurtje/smaakje komt volledig van je gist en verdwijnt nadat deze is uitgezakt.


    Heb je al plannen voor een volgend bier?

  • Dat was meteen de gelegenheid om het een en ander op te meten. In het gistvat bleek 13l te zitten (i.p.v. de bedoelde 20l). SG: 1016, behoorlijk goed gegist, en niet ver van het beoogde eind SG van 1013. Proeven gaf een zeer zoet bier (niet ver genoeg uitgegist of onvergistbare suikers?), sterke banaan geur en smaak, licht zurig en sterk alcoholisch. De kleur was donkerblond en troebel.

    Volgens de info die ik heb gevonden voor dit moutpakket, moest je eindigen met de MJ M41 op 1004. Niet?

  • Doordat ik niet wist hoeveel wort er uiteindelijk na het filteren en spoelen overbleef, was het een beetje gokken. Waarschijnlijk heb ik te weinig spoelwater gebruikt, 4 liter, of had ik verder moeten aanvullen met gewoon water om de gewenste hoeveelheid wort voor het koken te verkrijgen. De tabel met maataanduidingen zal de volgende keer zeker van pas komen.

    In het gistvat bleek 13l te zitten (i.p.v. de bedoelde 20l).

    Ik heb ondertussen ook gevonden hoe het komt dat je zo weinig wort had op het einde.

    In de gebruiksaanwijzing van die paketten staat steeds dat je moet spoelen tot een bepaalde hoeveelheid. Dit is 24L. Dit wil niet zeggen dat je moet inmaischen in 20liter en dan spoelen met 4 liter water! Ik denk dat je toch wel een 9 a 10 liter had moeten gebruiken.;)

    Zie hieronder de gebruiksaanwijzing.


  • Qua hoeveelheid gist hanteer ik altijd de regel van 1g/l wort. Je kan ook nog werken met 0,75g/l maar dat is wel een ondergrens vind ik. Het wil zeggen dat je met 10g gist 15l wort kan vergisten. Bij hooggradige bieren zou ik echter wel de 1g/l handhaven.

    Is er ook zoiets als teveel gist toevoegen? Ik lees dat je 1g/l wort hanteert, en ik trek je kennis absoluut niet in twijfel, maar bij mijn eerste bier zat in het pakket voor 20 liter wort maar 1 zakje Safale US-05. Ik neem aan dat de samenstellers van dergelijke pakketten toch voldoende gist voorzien.

  • Ik heb ondertussen ook gevonden hoe het komt dat je zo weinig wort had op het einde.

    In de gebruiksaanwijzing van die paketten staat steeds dat je moet spoelen tot een bepaalde hoeveelheid. Dit is 24L. Dit wil niet zeggen dat je moet inmaischen in 20liter en dan spoelen met 4 liter water! Ik denk dat je toch wel een 9 a 10 liter had moeten gebruiken.;)

    Zie hieronder de gebruiksaanwijzing.


    Inderdaad, het probleem was dat ik totaal geen idee had hoeveel wort ik overhield omdat ik nergens een maataanduiding op had staan. Puur gokwerk dus.

    Maar een goede les geleerd, en de volgende keer zal ik op eender welk moment in eender welk vat exact weten hoeveel er in zit! Dan weet ik ook meteen wat mijn brouwzaalrendement is. Dat zal de eerste keer niet hoog geweest zijn.

  • Volgens de info die ik heb gevonden voor dit moutpakket, moest je eindigen met de MJ M41 op 1004. Niet?

    Volgens de handleiding die bij mij in het pakket zat, had ik moeten uitkomen op 1013. Ondertussen hebben ze die blijkbaar aangepast, want nu zie ik op de handleiding op de site ook 1004 staan. Dat vraagt natuurlijk om verwarring...

  • Gisteren, na bijna 2 weken op de mandfles, het SG gemeten: 1004. Vergisting lijkt mij dus zo goed als afgelopen.


    De smaak was bijlange niet slecht, nog behoorlijk zoet, sterk in alcohol en een beetje een droge afdronk. Maar zeker al drinkbaar, als je van een zoet bier houdt.

    Straks ga ik plaats maken in de koelkast om de mandfles, zonder over te hevelen dus, er nog een 2-tal weken te laten staan, en dan te gaan bottelen.


    Ik had gedacht om bij het bottelen in plaats van de bottelsuiker in ±500ml water op te lossen, deze in 2l, of misschien zelfs meer op te lossen. Dit om zowel het bier minder zoet te maken, als het %vol wat lager te laten uitkomen. Straks eens proberen uit te rekenen wat het %vol in de verschillende gevallen zou zijn (start SG: 1084; 11,5l uit het gistvat naar de mandfles; 3,5l water toegevoegd; eind SG 1004).


    Of zou dit meer nadelen hebben dan de voordelen die ik er mee wil halen?

  • Heb je al plannen voor een volgend bier?

    Ik heb nog pakketten voor een dubbel, een trippel en een amber staan.

    Mijn bedoeling was om sowieso te starten met een aantal "kant-en-klare" pakketten om het brouwproces onder te knie te krijgen, te leren uit de fouten, en deze er uit te krijgen, alvorens met eigen recepten te beginnen.

    Daarvoor heb ik trouwens al wel een paar ideetjes, maar die laat ik nog rustig verder rijpen terwijl ik verder oefen in het brouwen

  • Als je al rekening houd met je spoelwater, zal je recept al 100% ten opzichte van dit beter uitkomen. Al doende ... ;) komt allemaal in orde want je bent er goed mee bezig. :thumbup:

  • Niet verdunnen dus. Zal een stevig biertje worden dan ;)


    Ik was van plan om het meeste op 50cl flessen te doen, omdat dat ik dat een mooie hoeveelheid vind om ofwel te delen ofwel alleen op te drinken. Dan zal ik er zo maar geen 2 op een avond opentrekken.

  • Niet verdunnen dus. Zal een stevig biertje worden dan


    Ik was van plan om het meeste op 50cl flessen te doen, omdat dat ik dat een mooie hoeveelheid vind om ofwel te delen ofwel alleen op te drinken. Dan zal ik er zo maar geen 2 op een avond opentrekken.

    Bwa, ik denk met de verdunning en bottelsuiker rond de 9%. Mag wel voor een sterke blonde.

  • Heeft er trouwens iemand een idee hoe ik de zoete smaak wat kan temperen?

    Met het hergisten gaat dit wat meer afzwakken zoals Stiaanke al zegt. Een sterk en zoetig bier leent zich ook om een tijdje te laten rijpen. Mettertijd worden de smaken meer afgerond en komt zo'n bier beter uit. Vergeten plekje zoeken in je (koele) kelder en daar een aantal van de flesjes "vergeten". Binnen een jaar kan je ze dan nog eens proeven.

  • Ik zou geen water meer bijvoegen om te verdunnen want je hebt je wort al met 3,5l verdund. Trouwens al 30%. Gewoon lageren en bottelen.

    Niet meer verdunnen, te veel verdunnen is negatief voor smaak en aroma. Lageren en bottelen dus.

    Ik zou wel verdunnen, als je van 1084 tot 1004 hebt uit vergist heb je al een alcohol gehalte van 10,4% bij de nagisting op fles komt daar nog eens 0,5 vol% bij dan heb je een bier van 11%,
    De vraag is gaat de gist bij dit hoog alcohol gehalte nog voldoende krachtig zijn om een goede nagisting op de fles te werk te stellen. (max. alcohol tolerantie voor de MJ M41 = 12%)

  • Ik zou wel verdunnen, als je van 1084 tot 1004 hebt uit vergist heb je al een alcohol gehalte van 10,4% bij de nagisting op fles komt daar nog eens 0,5 vol% bij dan heb je een bier van 11%,
    De vraag is gaat de gist bij dit hoog alcohol gehalte nog voldoende krachtig zijn om een goede nagisting op de fles te werk te stellen. (max. alcohol tolerantie voor de MJ M41 = 12%)

    Serge het jongbier(11.5L) was 1084 voordat hij er 3.5Liter water bijgedaan heeft.

    Dus ik denk aan max 9% bij botteling.;)

    Uiteraard, als ik het goed begrepen heb.